1. پيشينه و قداست
قرآن كريم به عنوان كتاب آسماني گريه كردن و سوگواري براي اولياي  الهي را تأييد و از نظر تكوين و آفرينش زمين و آسمان آن را امري طبيعي مطرح مي كند: «فما بكت عليهم السماء والارض...»(1) آسمان و زمين بر آنها گريه نكنند (قوم فرعون) مفهوم آيه بيانگر گريه آسمان و زمين بر اولياي الهي و انسانهاي مؤمن است، امير مؤمنان(ع) در اين باره مي فرمايد: وقتي رسول خدا رحلت كردند، زمين و آسمان و ملائكه، بر آن حضرت مي گريستند.(2) و امام صادق (ع) نيز گريه آسمان و زمين بر امام حسين (ع) را تبيين فرموده از اين روي عزاداري يك فرهنگ مورد تأييد و توجه در اسلام بوده و در آداب رسوم مناطق مختلف با رنگ و بوي قومي و محلي بر اساس موازين شرعي برگزار مي شود.
برپايي مجلس عزاداري يكي از نمادهاي فرهنگ اسلام است. در سيره نبوي (ص) برگزاري مجلس عزاداري و گريه بر شهداي صدر اسلام يكي از الگوهاي مراسم عزاداري است از جمله گريه و عزاداري، آن حضرت در سوگ عمويش حمزه و تشويق ديگران به عزاداري براي حمزه و ديگر شهداي احد و ساير جنگها.(3) ابن هشام مي نويسد: پس از جنگ احد مرثيه هاي فراواني در تعزيه شهداي احد سروده شد.(4)
سوگواري براي امام حسين (ع) در سيماي متون ديني يك امر كاملاً قدسي است، هيچ موضوعي در تاريخ بشر از اين پيشينه قدسي برخوردار نيست.
2. فلسفه و اهميت
رواياتي كه درباره تقديس و پاداش معنوي عزاداري بر امام حسين (ع) وارد شده نشان دهنده اهميت و ارزش اين آيين بي نظير است كه ناخواسته انسان را به علت اين اهميت سوق مي دهد كه قيام امام حسين(ع) و سوگواري به آن حضرت داراي دو پيام است:
1. پيام عام براي تمام بشريت دارد؛ چون تمام انبياي الهي در اين سوگواري شركت جسته اند، پس پيام مكتب حسيني براي تمام ملل جهان الهام بخش اين شعار با ارزش است كه انسان بايد در مقابل استكبار و ظلم و زورگويي مستكبران مبارزه كند، و ارزش آن شهادت در راه خداست و ديگر اين كه روش مبارزه با مستكبران جهان براي هميشه زنده بماند.
2. پيام خاص: قيام و عزاداري براي آن حضرت پيام خاصي براي مسلمانان دارد، كه زنده داشت ياد حسين و قيام حسين، دين اسلام و ارزشهاي اسلام و تلاشهاي 23 ساله پيامبر(ص) را پاسداري مي كند، لذا بايسته است مسلمانان براي حفظ دين اسلام اين شعائر الهي را بزرگ شمارند. چنانكه امام خميني (ره) بزرگ پرچمدار مكتب امام حسين (ع) در تاريخ معاصر كه با قيام خود عملاً رسالت قيام امام حسين (ع) را در عصر ما به انجام رسانيد.
3. مجالس وعظ و سخنراني همراه با مرثيه خواني1  3. پيدايي و تكامل
برگزاري مجالس عزاداري و سوگواري بلافاصله پس از شهادت امام حسين (ع)توسط خاندان و اهل بيت آن حضرت در دوره اسارت برگزار شد. سخنرانيهاي آتشين حضرت زينب(س) در مسير شام و در كوفه و اساساً نوع حركت دادن خاندان امام حسين(ع) از شهرهاي مختلف تا پايتخت امويان (دمشق) بعدها نمادي شد براي عزاداران حسيني و دور از حقيقت نخواهد بود كه دو نوع از عزاداريها را در آيين سوگواري امام حسين (ع) الهام گرفته از همان آغازين عزاداري براي آن حضرت توسط اهل  بيتش تلقي كنيم، برگزاري مراسم سخنراني كه در كوفه و شام توسط امام زين العابدين (ع) و حضرت زينب تحت هرگونه شرايط شكل گرفت، حركت كاروان اسيران، دسته هاي عزاداري را تداعي مي كند، پس بنيانهاي اوليه عزاداري پس از شهادت در دو شكل حركت دسته هاي عزاداري و مراسم مرثيه خواني و سخنراني و ذكر فضايل خاندان رسالت، كه در خطبه هاي امام زين العابدين (ع) و حضرت زينب به وضوح ديده مي شود، اين دو شيوه هدفمند در اين مجموعه كوچك و در شرايط سخت نمايان شده، به عبارت ديگر، تمام ارزشهايي كه امام حسين(ع) در قيام خود به دنبال آن بود، به گونه هاي زيبايي در حركت و عزاداري اهل بيت امام حسين (ع) ديده مي شود، لذا ذكر اين نكته لازم است كه در عزاداريها بايد اين محورها شناخته و بازگو و حفظ شود، چنانكه در طول تاريخ در گونه هاي مختلف با وجود تطورات فراوان اين محورها رعايت شده و تا به امروز و به نسلهاي فعلي منتقل شده است. فرهنگ سازي، شعارها و اهداف قيام امام حسين (ع)همراه با مراسم جذاب سوگواري آن به راحتي امكان پذير است كه بايد در ضمن تطور عزاداري مورد ارزيابي قرار بگيرد، چون روح عزاداريها در آن متبلور است.
امام حسين (ع) در آخرين لحظات، قبل از شهادت كه با فرزندش امام زين العابدين (ع) وداع مي نمود به آن حضرت چنين فرمود: اي فرزندم به شيعيانم سلام مرا برسان و به آنان بگو، پدرم غريب و دور از وطن و در راه خدا شهيد شد او را ندبه كنيد و بر او گريه و عزاداري نماييد، و همچنين امام به فرزندش مي فرمايد: تو جانشين من در اهل بيت من و امام واجب الاطاعه هستي، اهل بيتم را پناهگاه، تو هستي... اجازه بده براي عزيزان خود گريه كنند در پيش تو و تو نيز براي آنان گريه كن.(6) با توجه به اين توصيه ها بود كه عزاداري و سوگواري براي شهداي كربلا در نيمه دوم قرن اول هجري با فاصله بسيار اندك از شهادت آن حضرت به شكل خاص و با رويكرد كاملاً شرعي بر اساس بنيانهاي مكتبي شكل گرفت، در اين مراسم و آيينها انواع مختلف عزاداري و سوگواري كه متأثر از رويكردي عرفي است نيز وجود دارد كه تلويحاً  مورد تأييد ائمه نيز بوده است.
از رويكردهاي ديگر كه در آيينهاي سوگواري امام حسين (ع)و شهداي كربلا به وضوح ديده مي شود، حضور رويكردهاي هنري و تجلي انواع نوآوري و ابتكارات هنري است كه حاكي از عشق و محبت هنرمندان به سالار شهيدان و ارزشهاي محوري قيام آن حضرت است بروز و ظهور انواع نمادهاي هنري در تطور مراسم عزاداري به خوبي نمايان و جلوه گر است.
در اين جا به اختصار تطور مراسم عزاداري با نمادهاي مختلف، مراسم سخنراني و مرثيه و مقتل خواني و آداب و رسوم محلي و عرفي و تجلي و ظهور انواع نمادهاي هنري و ديگر ابزارهاي سوگواري مورد بررسي اجمالي قرار مي گيرد:
2  3. مجالس سخنراني و ذكر مصيبت با محوريت مرثيه خواني
ابتداي شكل گيري مجلس مرثيه خواني و ذكر مصائب به گونه ساده و اوليه در قرن اول توسط خاندان امام حسين (ع) و با تأييد و تأكيد پيامبر اكرم (ص) درباره پاداش معنوي و آثار روحي و با توصيه امام حسين (ع) چنانكه گذشت شكل گرفت، كه اولين مجري اين مراسم حضرت امام زين العابدين (ع) در مدينه بود. با توجه به جو اختناق دوره امويان امام (ع) در هر فرصت به ذكر مصائب و مرثيه امام حسين (ع) مي پرداخت، لذا در روايات معتبر وارد شده كه آن حضرت بيست سال در رثاي امام حسين گريست(7) چنانكه روزي غلامش پرسيد: حزن اندوه شما كي تمام مي شود امام فرمود: ... يعقوب پيامبر در فراق يوسف بقدري گريست تا نابينا شد و اينك من تمام عزيزانم را از دست داده ام، چگونه حزنم تمام شدني است؟ (8)
پس از امام زين العابدين(ع) امام باقر(ع) در ايام محرم مجلس مرثيه و ذكر مصيبت برگزار مي نمود.(9) امام صادق، امام كاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادي و امام عسگري عليهم السلام هر يك با توجه به شرايط خاص زماني خود يا مراسم عزاداري در منزل خود برگزار كرده اند يا با توصيه و سفارش اكيد به شيعيان خاص يا در جمع آنها و با برگزاري جلسات خصوصي از فراموش شدن آن سنت جلوگيري كرده اند، كه گوشه هايي از اين سفارشها از آن حضرت به دست ما رسيده است كه حكايت از اهتمام ويژه به استمرار اين آيين دارد. (10)
علماي شيعه با الگوگيري از سيره عملي اهل بيت(ع) و با توجه به سفارشهاي آنها اين گونه مراسم را استمرار بخشيدند و بتدريج در تكامل محتوايي آن نيز كوشيدند، بدين ترتيب در قرن چهارم و پس از آن شيوه مذكور رواج كامل يافت و بيشتر در عصر آل بويه آزادي رسمي برگزاري مراسم عزاداري متداول شد، در قرن بعدي اين شيوه تبديل به مراسم روضه خواني و با اين عنوان كتابهايي نيز تأليف شد لذا استمرار برگزاري مراسم عزاداري در ميان شيعه بتدريج به صورت علمي مطرح شد و كتابهاي بيشتري در ذكر مناقب و فضايل اهل بيت نوشته شد كه سخنرانان و خطباي معروف ضمن اين  كه در منابر خود قبل از ذكر مصائب امام حسين (ع) درباره فضايل اهل بيت پيامبر و تاريخ اسلام ضمن بيان فضايل اخلاقي موعظه نموده و در آخر منابر وعظ كه در خانه هاي مردم و مساجد و بيوت علماي بزرگ برگزار مي شد به دو شيوه مرثيه خواني و مقتل خواني به عزاداري مي پرداختند، شيوه دوم «مقتل خواني» از روي مقاتل و كتابهايي كه به عنوان مقتل درباره واقعه كربلا خوانده  شده بود. مقتل نويسي نيز متأثر از برگزاري مراسم عزاداري امام حسين (ع) در قرن سوم و چهارم شكل گرفته و با تكامل همچنان تا به امروز استمرار داشته و مقاتل متعددي درباره معصومان نگاشته شده است كه ابتداي آن با مقتل ابومخنف شروع شده است.
مراسم سوگواري رايج شده در دوره صفوي و دوره هاي تاريخي بخصوص  در دوره قاجاريه به اوج تكامل خود با غناي محتوايي و كيفيت مجالس رسيد(11) كه در بيوت مراجع بزرگ شيعه در نجف و حوزه هاي علمي بزرگ ديگر رواج و گسترش يافت كه علاوه بر ايام ماه محرم و صفر در روزهاي پنج شنبه و جمعه و مناسبتهاي خاص به صورت يك فرهنگ عمومي درآمده در دوره استبداد رضاخاني اين مراسم به خاطر محدوديتهايي كه از طرف حكومت دست نشانده استعماري و استبداد اعمال گرديد، بصورت مخفيانه و محدود برگزار مي شد. (12)
اما پس از مدتي رونق پيشين خود را بازيافت و هم اكنون تمام مراجع در ايران و عراق با آزادي كامل اين مراسم را برگزار مي نمايند و در سطح كشور و مناطق شيعه نشين جهان علما و طلاب و واعظان از حوزه هاي ديني براي برگزاري مراسم سوگواري در ايام ماه محرم در تمام مساجد شهري و روستايي به اين شيوه و با حمايت معنوي امام حسين (ع) برگزار مي گردد.
3  3. نوحه خواني و سينه زني و دسته  هاي عزاداري
وجود نوحه خواني و ندبه گري در ميان هر ملتي در فقدان عزيزان امري فطري است كه از صورت ابتدايي مشروع و بتدريج با شكل خاص و منسجم تكامل يافته. وقتي امام حسين (ع)از مدينه مي خواست حركت كند، زنان فرزندان عبدالمطلب (بني هاشم) جمع شده و نوحه گري نموده،(13) در اين حالت بر سر و سينه زدن از حركاتي است كه نوحه  گر از خود نشان مي دهد.
چنانكه پيشتر نوشتيم دسته هاي عزاداري با الهام از همان دسته عزاداران اهل بيت كه پس از شهادت امام حسين(ع) به سوي كوفه و شام حركت كردند و پس از آزادي به سوي كربلا و مدينه رهسپار گرديدند شكل گرفته، در دوره آل بويه كه حكومتي شيعه بودند و معزالدوله قدرت غالب در عراق داشت، در سال 352 دستور داد كه مردم روز عاشورا اجتماع كنند و براي سالار شهيدان عزاداري دسته جمعي كنند در اين روز در سراسر قلمرو حكومت آل بويه كه در عراق و فارس و اصفهان و ري حكمراني داشتند، مردم كار و كسب خود را تعطيل كرده و زنان بر سر و روي خود مي زدند و نوحه گري و عزاداري وسيع برپا شد و همه ساله مرسوم گرديد.(14)
پس از آن در بين شيعه در صورت عدم محدوديت سياسي اين مراسم برگزار مي شد تا اينكه در دوره برقراري حكومت صفوي به گونه رسمي از طرف دولت اعلام شد و دسته هاي عزاداري با يك عماري كه در آن تابوتي زرپوش كه در پيشاپيش دسته ها توسط ده نفر حمل مي شد، به ميدان اصلي و تالاري كه شاه جلوس مي كرد وارد مي شدند و از برابر او با عزاداري و نوحه عبور مي كردند. (15)
مستشرقين و سياحان خارجي از اين مراسم گزارش داده اند كه در دوره صفوي دسته هاي عزاداري كه از اصناف مختلف تشكيل مي شد و هر دسته اي نوحه  خوان جداگانه اي داشت، به حالت سينه زني و نوحه گويان وارد ميدان اصلي شده و بهترين نوحه هاي خود را ارائه مي دادند. (16)
در دوره زنديه نيز كريم خان مقيد به آداب و مراسم مذهبي بود و به تقليد از شاهان صفوي در ماه محرم دسته هاي عزاداري را برپا مي كرد.(17) در دوره قاجار كه علماي بزرگ نفوذ فراوان داشتند به تقليد از شاهان گذشته اين مراسم گسترده شد، بخصوص در عهد ناصري دهه اول محرم عزاداري و حركت دسته ها در مساجد و تكايا و برگزاري مراسم ديگر به اوج خود رسيد كه عامل اصلي اين امور علماي بزرگ شيعه بودند كه در تهران و شهرستانها اين آيين را همراه با اطعام و پذيرايي از عزاداران سيدالشهداء رواج دادند. (18)
4   3. شكل گيري هيأتهاي عزاداري
برخورد استبداد دوره پهلوي اول با علما و روحانيت و محدود كردن و منع برگزاري مراسم عزاداري در مساجد و خيابانها به شكل گيري هيأتهاي مذهبي به صورت مخفيانه در منازل و بيوت علما و به تأسي از علما در خانه هاي مردم منجر گرديد كه به صورت هفتگي يا ماهيانه و در ايام و مناسبتهاي مختلف از ولادت و شهادت معصومان برگزار مي شد كه در آنها علاوه بر عزاداري امام حسين (ع)دعاي كميل، زيارت عاشورا، دعاي ندبه، دعاي سمات و... همراه با مجلس سخنراني برقرار مي شد و هر هيأتي پرچم و نام مخصوص داشت، از قديمترين هيأتهاي عزاداري در تهران مي توان به هيأت محبان حسين و هيأت احمدي و هيأت كربلائيهاي تهران، كه پس از تهران در تمام شهرستانها بخصوص در شهرهاي آذربايجان به شكل گسترده تشكيل يافت نام برد.
5 3. جايگاه هنر و فنون در تطور عزاداري حسيني
شعر به عنوان يكي از مصاديق بارز فنون و هنر است كه در فرهنگ عاشورايي و آيينهاي عزاداري امام حسين (ع) جايگاه ويژه اي داشته و خواهد داشت، مرثيه، نوحه، حماسي و انواع ديگر شعر مثل مثنوي و... همه در تطور و تكامل عزاداري و رونق آن نقش بسيار برجسته داشته است. وقتي امام سجاد (ع) به مدينه برمي گشت قبل از ورود قافله اهل بيت به بشير بن حذلم فرمود: خدا پدرت را بيامرزد او شاعر بود آيا تو نيز قادر به شعر گفتن هستي، جواب داد بلي اي پسر رسول خدا (ص) من شاعرم فرمود: داخل مدينه شو و (با شعري) خبر شهادت پدرم را به مردم مدينه برسان، من سوار اسبم شدم و پس از رسيدن به مدينه با صداي رسايم اين شعر را خواندم:
يا اهل يثرب لا مقام لكم بها
قتل الحسين خادمعي مدرار (19)
الجسم منه بكربلاء مضرج
والراس منه علي القناة يدار
در منابع معتبر و مقاتل از سروده هاي خبيان نيز گزارش شده كه اولين اشعار را آنها در رثاي سالار شهيدان سروده اند. (20)
پس از اين مرحله نقش شعر و سروده هاي شاعران در نشر فرهنگ عاشورا و بيان ارزشهاي نهضت عاشورا بسيار برجسته و با شكوه شده و هنر ديني در اين سروده ها با زيباترين اشعار نمود داشته است و هر شاعري با زبانهاي مختلف فارسي، عربي، تركي و ديگر زبانهاي محلي به سرودن اشعار و مدايح در عزاداري و سوگواري امام حسين (ع) اهتمام نمود و بدين وسيله تعهد خويش را در سايه هنرمندي به ساحت مقدس كربلا تقديم كرد.
اين سروده ها به جاودانگي و بسط فرهنگ عاشورا و رساندن پيامهاي آن و انسجام مجالس عزاداري و حماسي نمودن و ايجاد شوق و برانگيختن عواطف و احساسات انساني خدمت بسيار فراگير و پايداري نموده است. امامان معصوم(ع) هر يك در تشويق شاعران به سرودن اشعار در رثاي اهل بيت و برگزاري مجالس اين گونه از عزاداري را كه در گونه هاي ديگر عزاداري نقش مثبت داشت ترويج دادند، از جمله شاعران بزرگ كه در رثاي اهل بيت و امام حسين (ع) شعر گفته اند مي توان از «حميت بن زيد اسدي» شافعي رهبر شافعان و دعبل(21)، و از شعراي پارسي گوي مي توان به صائب تبريزي و محتشم كاشاني كه ترجيع بند معروف او بي نظير است اشاره كرد.(22) اشعار تركي نيز در رثاي سالار شهيدان بسيار جانگداز و پرمغز بود و جايگاه خاصي در تطور مراسم سوگواري امام حسين (ع) داشت كه از جمله آنها اشعار مرحوم شهريار تبريزي، و نير تبريزي و كلامي زنجاني رونق بخش محافل عزاداري امام حسين (ع) مي باشد مداحي در رثاي سالار شهيدان از دوره ائمه آغاز و مداحان زيادي در مكتب اهل بيت پرورش يافته و عمر خود را در اين راه سپري نموده اند.
از جمله مصاديق هنري كه در تكامل و تطور عزاداريها و دسته جات عزاداري نقش داشته، استفاده از علمها و پرچمها در مقابل هيأتهاي عزاداري است كه كاملاً از كاروان امام حسين (ع) الگو مي گيرد زيرا استفاده از پرچم در سيره نبوي وجود داشته و امام حسين(ع) نيز داراي علم و پرچمي بود كه آن را به دست برادر رشيدش عباس (ع) سپرده بود.(23)
استفاده از خيمه ها و مساجد و تكايا در عزاداري امام حسين(ع) نيز در منظور و گسترش عزاداري نقش داشته كه هنر معماري در ساختن تكاياي زيبا و حسينيه ها و كاشيكاريهاي مخصوص بكار رفته و اين نوآوريها در مراسم عزاداري امام حسين برگرفته از قيام امام حسين (ع) بود پس از آن حضرت نقل شده كه امام زين العابدين (ع) اولين عزاداري و مرثيه خواني را در برابر خيمه اي كه در نزديكي مدينه زده بود برگزار كرد.(24) علت شكل گيري حسينيه ها كه توسط شيعه تأسيس شده و به عزاداري اختصاص يافته، محدوديتهاي مذهبي بوده كه در طول تاريخ براي شيعه وجود داشته كه از برگزاري مراسم در مساجد ممنوع بودند لذا تكايا و حسينيه ها را با اشكال هنري زيبا بنا نمودند. (25)
در بغداد منطقه رصافه و باب الطلاق با حمايت آل بويه در ايام عزاداري امام حسين (ع) خيمه هايي بزرگ برپا مي شد تا از عزاداران و زائران حسيني پذيرايي شود و محل استراحت عزاداران بود، در روز عاشورا خيمه هايي در بازارهاي مراكز شيعه نشين برپا مي شد كه روپوشهاي سياه و پرچمهاي سياه به آنها مي آويختند و در داخل آنها عزاداري مي نمودند(26) همين چادرها و خيمه ها الگو براي بناي تكايا و حسينيه ها شد كه در دوره صفويه و قاجار از رونق چشمگيري برخوردار گرديدند در دوره قاجار تكيه هاي معروفي در تهران ساخته شد كه از جمله آنها تكيه دولت بود. (27)
استفاده از لباس سياه در سوگواري و عزاداري امام حسين (ع)نيز در تطور عزاداري و ماهيت آن نقش داشته كه با الهام از سيره معصومان و در بين علماي شيعه و به عنوان يك فرهنگ عمومي رواج يافته است، چنانكه برقي روايت مي كند، وقتي امام حسين(ع) شهيد شد، زنان بني هاشم سياه پوش شدند. (28)
آيين سوگواري و عزاداري امام حسين (ع) داراي فرهنگ بسيار كامل و بي نظير است، كه داراي عناصري ويژه مثل، پوشش، اماكن، اطعام، ادبيات و شعر، پرچم و علائم، و محافل عاشقانه و شعارهاي جذاب سازنده و تأثيرگذار در زندگي انسان مي باشد كه مي توان هر فرهنگ و ملتي را با آنها صيانت و به رشد و تعالي رساند.
وپي نوشت ها:
1- سوره دخان، آيه 29
2- نهج البلاغه
3- طبري، تاريخ، ج2، ص 27، حوادث سال سوم
4- ابن هشام، سيرة النبويه، ج 3، ص 159
5- مجلسي، بحارالانوار، ج 44، ص 145-223
6- فيض الاسلام، ترجمه خاتون، ص 223
7- همان، ج 46، ص 63
8- همان، ج 46، ص 63
9- سيد صالح شهرستاني تاريخ النياحة علي الامام الشهيد حسين بن علي، ص 120
10- همان، ص 132، 118
11- محمدحسن خان اعتماد السلطنه، آلمآثر و الاثار به كوشش ايرج افشار، ص 133 تا 227 ملاآقا دربندي يكي از علماي بزرگ عهد قاجار است كه در مرسوم كردن اين مراسم و ترويج آن در فرهنگ مردم تلاش بسيار نموده است، محمد تنكابني، قصص العلماء اسلامية تهران، ص 109.
12- سيدجلال الدين مدني، تاريخ سياسي معاصر، ص 239 و سيدحسين معتمدي كاشاني عزاداري سنتي شيعيان در بيوتات علما و... چاپ اول قم، 1379، ج 2، ص 229
13- مجلسي، همان، ج 45، ص 88
14- علي اصغر فقيهي، آل بويه،چاپ سوم، 1367، ص 459
15- عبدالحسين نوايي و عباسقلي غفاري، تاريخ تحولات سياسي اجتماعي و فرهنگي ايران در عصر صفوي، تهران، ص 383
16- همان، ص 384
17- تنكابني، صص العلماء پيشين، ص 109
18- اعتماد السلطنه، «پيشين»، ص 488
19- سيدبن طاوس، ص 227
20- همان، ص 226
21- دعبل با سرودن قصيده بلند در حضور امام رضا(ع) در رثاي امام حسين يكي از شاعران مرثيه سراي اهل بيت گرديد و از دست آن حضرت جايزه گرفت، مجلسي، پيشين، ج 45، ص 253 و 257
22- ر.ك: ديوان محتشم كاشاني
23- مجلسي، پيشين ج 1، ص 51 و جواد محدثي، فرهنگ عاشورا، قم، ص 321
24- ابن طاوس، پيشين، ص 228
25- جواد محدثي، پيشين، ص 151
26- فقيهي، پيشين، ص 463
27- دايرة المعارف شيعه، ج 5، واژه تكيه و حسينيه
28- مجلسي، بحارالانوار، ج 79، ص 84